Les sources manuscrites de la théorie de la musique (S. IX-XVI) __________________________________
Cuprum purissimum
AVRANCHES, Bibliothèque municipale (F-AVR), 235, f. 47v-48 (A) AVRANCHES, Bibliothèque municipale (F-AVR), 235, f. 78v (A) BERN, Stadtbibliothek (CH-Bu), B 56, f. 2va-b (Bn) CAMBRIDGE, Trinity College (GB-Ctc), O.3.42 (1214), f. 73v-74v (C1) LONDON, British Library (GB-Lbl), f. 62v-63v (non collationné) PARIS, Bibliothèque Nationale de France (F-Pn), Lat. 6842C, f. 56v-57 (non collationné) ROMA, Biblioteca Apostolica Vaticana (I-Rvat), Reg. lat. 1286, f. 45 (non collationné) MS Ludwig XII 5 (Phillipps 12145) MALIBU (CA), The J. Paul Getty Museum, MS Ludwig XII 5 (Phillipps 12145), f. 93r-v (SC)
Edition : Klaus-Jürgen Sachs, Mensura fistularum. Die Mensurierung der Orgelpfeifen im Mittelalter. Teil I: Edition der Texte, Teil II: Studien (Stuttgart-Murrhardt, 1970-1980; Schriftenreihe der Walcker-Stiftung, 2-3), Teil I, p. 55-58.
C1 SC ^1Post fistulas tuborum fusiles pauca subtexere libuit de fistulis organicis, quae fiunt hoc modo.
A Bu C1 SC ^2Cuprum purissimum tundendo ad summam tenuitatem extenditur et complicatur ferro ad hanc rem propter aequalem latitudinem omnium fistularum aptato, paene quattuor pedibus longo, in modum cylindri bene rotundo, ^3tantum ex una parte plus minusve uno palmo paulatim restringitur acuendo, ut concavitas omnium fistularum in superiori foramine ovum columbae, in inferiori ovum lodicis id est alaudae possit recipere. ^4In eo vero loco, ubi incipit aequalis grossitudo, ex transverso admorsa et patefacta fistula, ex cupro in modum semicirculi uva interius solidatur, ad quam hinc inde fistulam oportet comprimi, ut vox possit formari. ^5Denique ab eo loco, ubi ponitur uva, sumitur cum circino totius fistulae mensura ad eam partem, ubi diximus esse superius foramen, ut quantum debet esse unaquaeque vel maior vel minor quam altera noscatur; ^6siquidem si diatonicum sit genus, quo maxime decurrunt modernae cantilenae, hoc modo metientur fistulae.
^7Prima, quae omnibus minor est et idcirco acutior, in octo partibus dividatur, et octava parte primae sit maior secunda quam prima, ut faciant inter se tonum.
^8Secundae similiter octava parte sit maior tertia quam secunda, et inter eas tonus.
^9Deinde fac, ut tertia parte primae sit maior quarta quam prima, et ita faciet quarta quidem ad primam diatessaron, ad tertiam semitonium.
^10Quinta quoque sit maior quam prima medietate primae, ut faciat ad eam symphoniam diapente, ad quartam vero tonum.
^11Ipsius etiam quintae octava parte sit maior sexta quam quinta, et inter eas tonus.
^12Quartae quoque tertia parte sit maior septima quam quarta, ut faciat ad eam rursus diatessaron, ad sextam vero semitonium.
^13Octava quoque sit dupla primae, et inter eas symphonia diapason, quae semper ex diatessaron et diapente componitur. ^14Denuo idem ordo repetatur, ut sicut colligitur mensura secundae fistulae ex prima, sic colligatur mensura nonae fistuae ex octava, et ita per ordinem ut dictum est intexantur. ^15Nam ut primae octava dupla est, ita quintadecima octavae. ^16In septem quoque vocibus praedictae diapason ascendendo et descendendo unam quamlibet cantilenam
Bn, C1, SC : perficies.	A (f. 48): perficies, sed oportet in quibusdam cantibus apponi semitonium post primam scilicet fistulam id est post minorem, quod a quibusdam b rotundum vocatur.
^17aFrequenti tamen exercitatione distantiae vocum sunt colligendae, ne sonos intercipias; quos prae summam extensionem acuminis graves facis et eosdem iterum secundum c<o>eptam melodiam acuis. ^18aEt primo fistularum ordini secundus ordo respondebit
^19Ceterum in hydrauliis ad istarum comparationem labor est difficilis, sed non multum ad delectationem iocundior istis.
BN, C1, SC ^20Capsam, cui superponantur fistulae, oportet fieri quadratam aut parte altera longiorem, et per quattuor angulos singula receptacula reliqua concavitate profundiora, ut ventus divisus aequaliter se infundat omnibus foraminibus. ^21A cuius capsae medio demittitur maxima fistula, quae per quattuor partes recipiat geminos folles. ^22Antequam tamen folles iungantur praedictae fistulae, bicorni instrumento perforato recipiuntur, quod in ipso angusto aditu faucium a fistula uno palmo aperientem et claudentem habet uvam ex ferro vel cupro. ^23Tunc tabula tenuis, plana, subtilis et recta fiat eidem capsae superponenda, in qua ordinantur hinc inde rectis lineis foramina aequalibus a se spatiis distantia, et secundum numerum fistularum sit numerus eorundem foraminum. ^24Sub qua tabula est alia opposita maximae fistulae, non ut ipsam obturet, sed ut ventum dividat. ^25Per ora etiam capsae ante et retro super ipsam tabulam ponuntur linguae tenues, planae, subtiles et rectae, quarum foramina cum omnibus foraminibus tabulae convenient tanta concordia, ut videantur una. ^26Post obturatis ipsis foraminibus ut aperiri possint, liquefacto plumbo super tabulam et linguas capsa replebitur. ^27Denuo extractae linguae in suis foraminibus erunt mobiles et cursoriae.
^28Post haec ordinantur fistulae ita, ut a dextra modulantis in sinistram paulatim maiores prodeant. ^29Super unamquamque vero linguam numquam nisi simplae et duplae fistulae possunt constitui, quia his est una vox acuta et gravis, et ex his quot placuerit, scilicet aut quinque aut decem aut quotlibet. ^30Nam in his mensuris, quas nos foecimus, sunt linguae quindecim. ^31Deinceps instrumenta reliqua fiunt, id est in quodam ligno ante capsam firmo fiunt secundum numerum linguarum ex cornu semicirculi; laminae lingeae in summo ferratae ferro, quod haereat medietati virgulae ferreae haerenti<s> capitibus semicirculorum et linguarum, ut a tergo depressa lamina, tota lingua usque ad haerentem virgam ferream recondatur, laxa lamina linge<a> usque ad medietatem primi foraminis extrahatur. ^32Summopere tamen cavendum, ne in iuncturis capsae aliqua rima remaneat, per quam ventus exeat. ^33In laminis vero ligneis scribentur alaphabeti litterae dupliciter ita: A, B, C, D, E, F, G, A, B, C, D, E, F, G, H., ut citius modulator possit scire, quam linguam debeat tangere. ^34Nam hae ipsae fistulae possunt esse hydrauliae, si supposito vase pleno aquae ventus aquam hauriat, quam cum sono per fistulas refundat.