Les sources manuscrites de la théorie de la musique (S. IX-XVI) __________________________________
Primae ergo
BRUXELLES, Bibliothèque royale (B-Br), II 4141, f. 36v-37v (B2) GRAZ, Universitätsbibliothek (A-Gu), 509, f. 140v a-141r a (G) MÜNCHEN, Bayerische Staatsbibliothek (D-Mbs), Clm 9921, f. 22v (M2) MÜNCHEN, Bayerische Staatsbibliothek (D-Mbs), Clm 14965b , f. 31v-32r (M7) MÜNCHEN, Bayerische Staatsbibliothek (D-Mbs), Clm 19814, f. 40r-v (M9) MÜNCHEN, Bayerische Staatsbibliothek (D-Mbs), Clm 19421, f. 28r-v (M11)
In: Aribo, Musica (CSM, 2, 42-43) : ROCHESTER (NY), Eastman School of Music, Sibley Musical Library (US-R), MS 92 1200 (olim Admont 494), f. 35r-v (Ro1) SALZBURG, St. Peter (A-Ssp), Cod. a. V. 2, f. 132v-133 (S) WIEN, Österreichische Nationalbibliothek (A-Wn), Cod. 787, f. 58r-v (W1) WOLFENBÜTTEL, Herzog-August-Bibliothek (D-W), 334 Gud. Lat. 8° (cat. 4641), f. 107v-108r (Wo1)
Edition : Klaus-Jürgen Sachs, Mensura fistularum. Die Mensurierung der Orgelpfeifen im Mittelalter. Teil I: Edition der Texte, Teil II: Studien (Stuttgart-Murrhardt, 1970-1980; Schriftenreihe der Walcker-Stiftung, 2-3), Teil I, p. 84-89.
	B2, G, M7, M9	Ro1, S, W1, Wo1	M2
	^1IIn metiendis organorum fistulis novam artem ingredientes a minima usque ad maximam convertimus mensuram; et hoc licet hactenus incognitum sit et inauditum, a peritioribus tamen organistis eo gratius, ut speramus, accipitur, quo magis naturali ordine et proportionali regula peragitur. ^2I Sed quia paene omnes huius artis artifices hactenus in usu habuerunt duos aut tres fistularum ordines integros statuere, sciendum quod, qui duos ponunt, detrimentum aliquod patiuntur, qui vero tres, modum excedunt. ^3INam ubi bina tantum discrimina vocum statuuntur, aut in maximis competenter gravari aut in minimis amplius possunt acui aut in utroque; ubi vero tria, aut minimae fistulae aptum acumen aut maximae vocum excedunt gravitatem; si acumen excedunt, absonae fiunt, si gravitatem, perflari nequeunt. ^4IEt ideo utrumque repudiantes mensuram nostram nec in trinos protendere nec in binis fistularum ordinibus volumus coartare. ^5IItaque duos ordines, minorem scilicet atque maiorem, ponimus, quibus adhuc tres voces praeponimus, ut tetrachordum de tertio, id est de minimo, praestruamus. ^6ISed prius ad haec quaedam necessaria praeparanda sunt instrumenta, scilicet minimae fistulae competens a plectro longitudo nec non conveniens latitudo. ^7ILatitudo enim una eademque omnium debet esse, latitudinis quoque diametrum, diametri vero partes tres, octava videlicet, tertia, media.	^1IIDomnus Willehelmus, prius Emmerammensis Ratisponae monachus, nunc autem alibi abbas venerandus, fistularum novam exquisivit mensuram prioris intensionem convertens in remissionem, quam mecum communicavit. ^2IINam meam dilexit parvitatem ultra parvitatis dignitatem, qui est musicus primas modernus videlicet Orpheus et Pithagoras, cuius est ista dispositio.	^1IIIIncipit nova et remissa fistularum mensura domni willehelmi abbatis hirsaugiensium.
I	^8IIgitur minimae longitudinem omniumque latitudinem huiusmodi esse volumus: <fig. cf. Sachs, Mensura, I, Abb. 10, 12, 14, 15>	^3IIPrimae ergo longitudo, sicut placuit domno Willehelmo, usque ad plectrum haec est. <fig. cf. Sachs, Mensura, I, Abb. 17, 19, 20>	^2IIIPrimam fistulam tantae longitudinis ac latitudinis delibera, quantam mediocritas cum arbitrio doceat.
	^9IErgo si ita, ut dictum est, disponantur minimaeque quantitas, ut praenotatum est, diligentius longitudine et latitudine observetur, neutrum de praedictis modis excedunt, gravissimae perflari queunt omnesque, sicut iam in nostris probavimus omnino consonae fiunt et proportionaliter mensurari amodo possunt hoc modo.	^4IIGrossitudinem autem quae aequalis est omnibus, iste designat circulus. <fig. cf. Sachs, Mensura, I, Abb. 16, 18, 19, 20>
II	^1Primae ergo fistulae quantitas id est longitudo eius (id-eius om. G M2 M11) in octo dividatur eique octava pars cum octava parte (parte om. G M2 M11) diametri apponatur et erit secunda eritque inter has tonus.	^1Primae igitur fistulae quantitas in octo dividatur eique octava pars cum octava diametri apponatur et erit secunda.	^1Primae igitur fistulae quantitas in octo dividatur octava pars cum octava diametri parte apponatur et erit secunda.
III	^2Secundae autem (item G M2 M11) longitudo item (item om. G M2 M11) in octo dividatur (partiatur G M2 M11) additaque octava cum octava diametri erit tertia id est item tonus (id-tonus om. G M2 M11).	^2Secundae item longitudo in octo partiatur additaque octava cum diametri octava erit tertia.	^2Secundae item longitudo item in octo partiatur additaque octava cum diametri octava erit tertia.
IV	^3Prima item in tres partes (partes om. G M2 M11) dividatur additaque tertia cum tertia diametri erit quarta et (erit-et om. G M2 M11) habebis diatessaron quod praediximus (quod praediximus om. B2 M7) integram (integrum G M2 M11) in ipsa quarta (quarta om. B2 M7) peractum; in hac ipsa etiam incipit integer ordo minor et prior (minor ordo et prior G M2 M11).	^3Prima item in tres dividatur additaque tertia cum tertia diametri habebis diatessaron in ipsa quarta peractum; in hac ipsa incipit minor ordo priorque.	^3Prima item in tres dividatur additaque tertia cum tertia diametri habebis diatessaron in ipsa quarta peractum; in hac ipsa incipit minor ordo priorque.
SY	^4aTertia item fistula in octo dividatur additaque octava cum octava diametri synemmenon invenitur.	^4aTertia item fistula in octo dividatur additaque octava cum octava diametri synemmenon reperitur.
V	^5aItem prima in duo dividatur additaque medietate eius (eius om G M2 M11) cum medietate diametri quinta perficitur.	^5aItem prima in duo dividatur additaque medietate cum medietate diametri quinta perficitur.	^5bItem primae medietas cum diametri medietate sibi iuncta generat quintam.
VI	^6aSecundae item longitudo in duo partiatur additaque medietate cum medietate diametri sexta formatur (peragitur G M2 M11).	^6aSecundae item longitudo in duo partiatur additaque medietate cum medietate diametri sexta peragitur.	^6bItem secunda sua medietate diametrique praesumpta sextae est mensura.
SY			^6b 1Synemmenon ostensurus quartae fistulae partem quartam et tertiam diametri partem praepone et .b. synemmenon perfecisti.
VII	^7Tertia item in geminas partes dividatur appositaque altera cum altera parte diametri septima producitur.	^7Tertia similiter in geminas partes dividatur appositaque altera cum altera diametri parte septima producitur.	^7Tertia item in geminas partes dividatur appositaque altera cum altera parte diametri septima producitur.
VIII	^8Octava autem per (per] a G M2 M11) primam sic inveniatur: prima duplicetur, insuper diametrum eius (eius om. G M2 M11) integrum ei (ei om. G M2 M11) apponatur et octava reperitur. ^9Sicut autem (sicut autem] et sicut G M2 M11) per primam inventa est octava, eodem modo omnes subsequentes facillime poteris reperire (reperire potesri G M2 M11) scilicet maximo spatio minimaque numeri quantitate tantum si singulis fistulis diametrum integrum apposueris.	^8Octava a primam sic inveniatur: prima duplicetur, insuper integrum diametrum apponatur et octava reperitur. ^9Et sicut per primam inventa est octava, eodem modo omnes subsequentes facillime reperire poteris tantum si singulis integrum diametrum apposueris.	^8Octava a primam sic inveniatur: prima duplicetur, insuper diametrum apponatur totum et octava reperitur. ^9Et sicut per primam inventa est octava, eodem modo omnes subsequentes facillime reperire poteris tantum si singulis integrum diametrum apposueris.
	B2, G, M7, M9, M11
	^10Sic per secundam nona, per tertiam decima, per quartam undecima, per synemmenon aliud synemmenon, per quintam duodecima, per sextam tertiadecima, per septimam quartadecima, per octavam quintadecima, per nonam sextadecima, per decimam septimadecima, quae et terminum facit, procul dubio invenitur. ^11Quod si haec partitio per divisionem, quam pridem secundum morem antiquorum composuimus, remetiendo probatur, certa et perfecta mensura construitur, altera tantummodo superflua diametri octava extrusa, quae ab antiquis in invenienda tertia fistula secundae praeponebatur nec non, si provida mensoris diligentia, ut necesse est, adhibetur (nec-adhibetur om. B2 M7)