Les sources manuscrites de la théorie de la musique (S. IX-XVI) __________________________________
Primam fistulam tantae
MÜNCHEN, Bayerische Staatsbibliothek (D-Mbs), Clm 19814, f. 39v-40r (M9)
in : Aribo, De musica ROCHESTER (NY), Eastman School of Music, Sibley Musical Library (US-R), US-R MS 92 1200 (olim Admont 494), f. 34r-35r (Ro1) SALZBURG, St. Peter (A-Ssp), Cod. a. V. 2, f. 132r-v (S) WIEN, Österreichische Nationalbibliothek (A-Wn), Cod. 787, f. 57v-58r (W1) WOLFENBÜTTEL, Herzog-August-Bibliothek (D-W), 334 Gud. Lat. 8° (cat. 4641), f. 106r-107v (Wo1)
in : Quaestiones in musica (Rudolpho Trudonensi adscriptae) BRUXELLES, Bibliothèque royale (B-Br), 10162/6, f. 80va (B1) DARMSTADT, Hessische Landes- und Hochschulbibliothek (D-DS), 1988, f. 129v (D) KOBENHAVN, Det Kongelige Bibliotek (DK-Kk), S. 73, 8°, f. 21v-22r (Ko)
Edition : Klaus-Jürgen Sachs, Mensura fistularum. Die Mensurierung der Orgelpfeifen im Mittelalter. Teil I: Edition der Texte, Teil II: Studien (Stuttgart-Murrhardt, 1970-1980; Schriftenreihe der Walcker-Stiftung, 2-3), Teil I, p. 126-128.
	M9	Aribo, De musica (Ro1 S W1 Wo1)	Quaestiones (B1 D Ko)
	^1Mensuram fistularum dicturi pauca praemittere volumus, unde sequentia facilius intellegantur. ^2Movere potest aliquos musicae artis minus peritos,cur mensura fistularum in duos aut tres ordines extendatur, ita ut quaedam mensura quattuordecim, quaedam viginti unam diversae longitudinis fistulas absque cuiusque ordinis synemmenon complectatur, cum organica regula sicut septem chordis, ita et septem fistulis naturaliter constet propter septem discrimina vocum, scilicet a parhypate hypaton usque ad paramese, synemmenon tantum octavo inter mese et paramese aptato. ^3In qua simplici quaestione, ne quis etiam simplex haereat, sciendum est, quod mensura consequenter de tot fistulis loquitur, quot choros fistularum musici solent ipsi organico instrumento apponere et ad organizandi artem habere. ^4Ordinatis enim octo choris secundum praedicta septem discrimina vocum et octavum synemmenon, suavitatis et ornatus causa cuique naturali choro suum subduplum affigunt et item horum singulis suos subduplos addunt, ut tota organica structura octo quidem naturalibus choris constet, unusquisque autem eorum bisdiapason resonet.
	^5Nos vero mensuram duorum ordinum, id est sedecim fistularum, hic dicere sufficiat, secundum quam alios quotlibeat ordines quisque adiciat.	Mensuram duorum ordinum, id est sedecim fistularum, hic dicere sufficiat, secundum quam alios quotlibeat ordines quivis adiciat.
I	^6Primam fistulam tantae longitudinis ac latitudinis delibera, quantam mediocritas cum arbitrio doceat. ^7Longitudo autem fistulae a plectro eius usque ad summum habetur, et latitudo eius est ipsius concavitatis capacitas, qua se in summitate in modum circuli aperit. ^8Qui nimirum circulus non secundum ambitum suum, sed per medium sui a labro in labrum in directum metitus, <quod> diametrum dicitur. ^9Huius diametri latitudinem circino deprehensam statim post primae fistulae informationem in summitate eiusdem primae fistulae duabus lineis aequalibus depinge et unam earum in octo, alteram in duas et in tres et in quattuor aequas partes divide, et post haec tota mensura erit tibi facillima.	^6Primam fistulam tantae longitudinis ac latitudinis delibera, quantam mediocritas cum arbitrio doceat. ^7Longitudo autem fistulae a plectro sursum habetur, et latitudo est ipsius concavitatis capacitas, qua se in summitate in modum circuli aperit. ^8Qui nimirum circulus non secundum ambitum suum, sed per medium duobus hemisphaeris divisus, <quod> diametrum dicitur. ^9Huius diametri longitudinem circino deprehensam statim post primae fistulae informationem in summitate eiusdem primae fistulae duabus lineis aequalibus depinge et unam earum in octo, alteram in duas et in tres et in quattuor aequas partes divide, et post haec tota mensura tibi erit facillima.	^6Primam fistulam tantae longitudinis ac latitudinis delibera, quantam mediocritas cum arbitrio doceat. ^7Longitudo autem fistulae a plectro ad sursum habetur, et latitudo est ipsius concavitatis capacitas, qua se in summitate in modum circuli aperit. ^8Qui nimirum circulus non secundum ambitum suum, sed per medium duobus hemisphaeris divisus, <quod> diametrum dicitur. ^9Huius diametri longitudinem deprehensam circino statim post primae fistulae informationem in summitate eiusdem primae fistulae duabus lineis aequalibus depinge et unam earum in octo, et alteram in duas et in tres et in quattuor aequas partes divide, et post haec tota mensura tibi erit facillima.
II	^10Secundam autem a prima sumpturus octavam diametri eiusdem primae fistulae longitudini aufer, reliquum eius spatium usque ad plectrum in novem partire, et nona in summitate reiecta habebis secundam.	^10Secundam autem a prima sumpturus octavam diametri eiusdem primae fistulae longitudini aufer, reliquum eius spatium usque ad plectrum in novem partire, et nona in summitate reiecta habebis secundam.
III	^11Tertiam inventurus secundae fistulae longitudini duas octavas diametri tolle vel potius unam octavam diametri, reliquum eius spatium usque ad plectrum in novem divide, et nona parte in summitate praetermissa tertiam invenisti.	^11Tertiam inventurus secundae fistulae longitudini octavam diametri tolle, residuum eius spatium usque ad plectrum in novem divide, et nona parte in summitate praetermissa tertiam invenisti.
IV	^12Quartam quaesiturus primae fistulae longitudini tertiam diametri adime, reliquum eius spatium usque ad plectrum in quattuor divide, et quarta parte in summitate ablata quartam cum integro diatessaron addidisti.	^12Quartam quaesiturus primae fistulae longitudini tertiam diametri adime, et quarta parte ablata quartam cum integro diatessaron addidisti.
V	^13Quintam reperturus primae fistulae longitudini medietatem diametri disiunge, reliquum eius spatium usque ad plectrum in tria divide, et tertia parte in summitate separata quintam cum diapente congregasti.	^13Quintam reperturus primae fistulae diametri medietatem disiunge, reliquum eius spatium usque ad plectrum in tria divide, et tertia in summitate separata quintam cum diapente aggregasti.
VI	^14Sextam appositurus secundae fistulae longitudini item medietatem diametri abscide, reliquum eius usque ad plectrum in tria divide, et tertia parte in summitate relicta sextam cum maximo cantilenae intervallo annumerasti.	^14Sextam appositurus secundae fistulae longitudini item medietatem diametri abscide, reliquum eius spatium in tres partire, et tertia relicta sextam subiunxisti.
SY	^15Synemmenon ostensurus quartae fistulae longitudini medietatem diametri reseca vel potius tertiam, reliquum eius spatium usque ad plectrum in quattuor divide, et quarta parte omissa synemmenon designasti.	^15Synemmenon ostensurus quartae fistulae tertiam diametri reseca, residuum ad plectrum spatium in quattuor divide, et quarta parte omissa synemmenon designasti.
VII	^16Septimam exacturus tertiae fistulae longitudini medietatem diametri amputa, reliquum eius spatium usque ad plectrum in tres divide, et tertia parte in summitate neglecta septimam cum tota naturali structura complesti. ^17His ita dispositis octavam a prima, nonam a secunda, decimam a tertia, undecimam a quarta, duodecimam a quinta, tertiam decimam a sexta, inferius synemmenon a superiori synemmenon, quartamdecimam a septima hoc modo facillime ordinabis, ut unicuique superiorum integrum diametrum in summitate excipias, et reliquum eius spatium usque ad plectrum in duas dividas, ac superiore parte declinata inferiorem hoc est plectro contiguam pro octava recipias.	^16Septimam invenies, si tertiae medietatem diametri amputabis et reliquum in tres divides, et tertia in summitate reiecta septimam finalem constituisti. ^17His ita dispositis octavam a prima, nonam a secunda, decimam a tertia, undecimam a quarta, duodecimam a quinta, tertiam decimam a sexta, inferius synemmenon a superiori synemmenon, quartamdecimam a septima hoc modo facillime ordinabis, ut unicuique superiorum integrum diametrum excipias, et reliquum eius spatium usque ad plectrum in duas partes dividas, ac superiore declinata inferiorem plectro dico contiguam pro octava suscipias.