Les sources manuscrites de la théorie de la musique (S. IX-XVI) __________________________________
Figurae monocordi
LÜNEBURG, Ratsbücherei, Ms. Miscell. D 4° 46 (D-Lr), f. 61 (r-v) (Lü). WIEN, Osterreichische Nationalbibliothek (A-Wn), Cod. 5239, f. 70r-v (Wn7) KRAKOW, Biblioteka Jagiellonska (PL-Kj), Ms. 757, f. 1v (Kra2)
Edition : Christian Meyer, Mensura monochordi. La division du monocorde (IX^e-XV^e siècles) (Paris: Société française de Musicologie, Éditions Klincksieck, 1996; Publications de la Société française de Musicologie, II,xv), p.174-177.
Lü Wn7	Kra2
Composicio monocordi.
Figure monocordi vel note sunt iste Γ, A, b, [bq], C, D, E, F, G, a, b, [bq], c, d, e, f, g, aa, bb, [bq][bq], cc, dd. Harum prime dicuntur graves unde et maioribus litteris describuntur. Alie que minoribus et simplicibus sunt descripte acute vocantur. Sed ultime que duplicate videntur superacute dicuntur, que in monocordo tali disposicione locantur.	Monocordi figure vel note sunt iste que sequuntur Γ A b [bq]C D E F G a b [bq]c d e f g aa bb [bq][bq]cc dd. Harum prime dicuntur graves. Unde et maioribus litteris describuntur. Alie que minoribus litteris et simplicibus sunt descripte acute vocantur. Sed ultime que duplicate videntur superacute dicuntur. Que in monocordo tali disposicione locantur.
Ab aliquo puncto notabili recta linea protrahatur quam placuerit et puncto a simili terminetur. Hec linea dividatur equaliter in 9 partes vel passus et <in> principio ponatur Γ et in fine primi passus ponatur .A. Secundus passus vacabit. Tertius terminatur in .D. Quartus vacat, Quintus in .a., sextus in .d., septimus in .aa. Reliqui vacant.	Ab aliquo puncto notabili recta linea protrahatur quantum placuerit et puncto consimili terminetur. Hec linea dividatur equaliter in novem passus vel partes equales et in prima ponatur gamma grecum .Γ. et in fine primi passus ponatur .A. Secundus passus vacabit. Tertius terminetur in .D. Quartus vacat. Quintus in .a., sextus in .d., septimus in .aa. Reliqui vacant.
Item ab .A. dividatur linea in 9 passus. Primus terminabit in .B. Secundus vacat, Tercius in .E. Quartus vacat, quintus in .[bq]., sextus in .e. septimus in .[bq][bq]., reliqui vacant.	Item ab .A. dividatur in 9 partes. Primus passus terminabit in .[bq]., Secundus vacat. Tertius in .E. Quartus vacat. Quintus in .[bq]. Sextus in .e. Septimus in .[bq][bq]. Reliqui vacant.
Item a Γ dividatur linea in 4 passus. Primus terminabit in .C., secundus in .G., tercius in .g.	Item cum a gamma .Γ. quatuor passibus divisiones feceris usque in finem monocordi, primus passus terminabit in .C., secundus in .G., tertius in .g., quartus finit.
Item a .C. fiat divisio in 4 passus. Primus terminabit in .F., secundus in .c. tercius in .cc.	Item si a .C. in quatuor passus diviseris lineam, primus terminabit in .F., secundus in .c., tertius in .d., quartus finit.
Item ab .F. fiat divisio in 4 passus. Primus terminabit in .b. rotundam, secundus in .f.	Item ab .F. si in quatuor diviseris, primus terminabit in .b. rotundam, secundus in .f.
Item a .b. rotunda fiat divisio in duos passus. Primus terminabit in .bb. rotundam in superacutis.	Item a .b. rotunda fiat divisio in duos passus. Primus terminabit in .b. rotundam in superacutis.
Item quantum spacii est a .b. rotunda acuta usque in finem monocordi, tantumdem spacii mensuratur ab eadem .b. rotunda retrorsum versus gamma et in fine illius ponatur .b. rotunda in gravibus.	Item quantum spacii est a .b. rotunda acuta usque in finem monocordi, tantumdem spacii mensurabis ab eadem .b. rotunda retrorsum versus gamma et in fine illius pone .B. rotundam in gravibus.
Item a .d. fiat divisio in duos passus. Primus terminabit in .dd. in superacutis et sic perfecta est divisio monocordi.	Item a .d. fiat divisio in duos passus. Primus terminabit in .dd. in superacutis.
Lü Wn7 Hiis itaque dispositis inter notam et notam, alias maius est spacium, alias minus. Sed maius spacium tonus vocatur, ut ΓA, vel A[bq]. Minus spacium dicitur semitonium quia tonus non plenus ut [bq]C. Item inter aliquam notam vel vocem et tertiam a se quandoque est dytonus, id est duo toni, ut CE, aliquando semiditonus, id est tonus et semitonium quocumque ordine ut DF vel EG. Dyatesseron autem ad quartam vocem extenditur habens quocumque modo vel ordine duos tonos et unum semitonium, ut AD. Dyapente vero ad quintam vocem extenditur habens quocumque ordine tres tonos et unum semitonium, ut AE. Ex hiis patet quod non omnis vox ad suam quartam extensa dyatesseron habet, eo quod non constet ex duobus tonis et semitonio, ut <F [bq]>. Similiter aliqua vox ad suam quintam porrecta non habet dyapente, ut [bq]F que distant duobus tonis et totidem semitoniis Unde tam in gravibus quam in acutis quam <su>peracutis b utilitate duplicatur ut quod [bq] quadrata non efficit, b rotunda perficiat et econverso.
Hec sunt itaque sex vocum consonancie videlicet tonus, semitonium, dytonus, semiditonus, dyatesseron, dyapente, quibus septima adiungitur, scilicet dyapason, cuius vis est eandem litteram semper habere in utroque latere, ut Aa, [bq][bq] et similiter in aliis sicut enim utraque vox eadem littera notatur, itaque per omnia eiusdem quantitatis perfecteque similitudinis habetur et creditur.
Dyapason enim continet dyatesseron cum dyapente et interpretatur de octo eoque octo voces contineat. Ad finem monocordi duobus passibus currit. Gravior eius vox duo habet spacia, acuta unum in proporcione dupla. Dyapente interpretatur de quinque. Habet enim quinque voces. Ad finem monocordi tribus passibus currit. Gravior eius vox tria habet spacia, acuta duo. Habet fieri in proporcione sesquialtera. Dyatesseron interpretatur de quatuor. Habet enim 4 voces. Ad finem monocordi 4 passibus currit. Gravior eius vox 4 habet spacia, acuta tria, et habet fieri in proportione sesquitertia. Ex tripla vero proportione fit dyapason cum dyapente, sed ex quadrupla bis dyapason. Tonus dicitur ab intonando. Ad finem monocordi 9 passibus currit. Gravior eius vox 9 habet spacia, acuta 8 et habet fieri in proporcione sesquioctava.
Alias monocordi divisiones preter has 4 videlicet tonum, dyatesseron, dyapente, dyapason non poteris invenire. Semitonium enim et semidytonus et dytonus et si voces ad canendum coniungunt, tamen in monocordum non dividunt, etc. Explicit notula et composicio monocordi.
Kra2 Si nunc scire volueris proporciones vocum ad invicem, necessarium erit ut novam divisionem facias in linea supradicta. Positis enim numeris in locis ex divisione competentibus, vocum proporcio ex eisdem facilius invenitur. Dividitur ergo linea supradicta in XII passus equales et numeri in eisdem passibus distinguantur ita quod sub vel supra .Γ. 12, sub .C. 9, sub .D. 8, sub .G. 6, sub .d. 4, sub .g. 3, sub .dd. 2. Alii numeri locis scilicet competentibus locabuntur. Erit autem tanta quantitas cuiuslibet spacii, †quantum distant .C. et .D.† Ex hiis numeris et eorum proportionibus patet vocum proportio. Que est quando maior numerus continet in se minorem et eius minoris terciam, sicut 12 continent in se 9 et eius terciam et ex tali proportione dyatesseron generatur. Item quanta est proportio inter 9 et 6 tanta est inter .C. et .G. est autem sesquialteram. Que est quando maior numerus continet in se minorem et eius medietatem, scilicet 9 continet in se 6 et eius medietatem et ex tali proportione dyapente capitur. Item quanta est inter 6 et 3, tanta est inter .G. et .g. Est autem dupla, unde dyapason generatur. Item inter .C. et .D. tanta est proportio quanta inter 9 et 8. Est autem sesquioctava. Nam maior continet minorem et eius octavam. Unde tonus vel epogdous generatur. Item inter .Γ. et .D. est tripla proportio quanta inter 12 et 8, et facit dyapason cum dyapente. Item inter 12 et 3 est quadrupla proportio quanta inter .Γ. et .G. Unde bisdyapason generatur. Hec monocordi divisio in 12 partes equales Potest eciam in aliis terminari sicud in .A. vel .C. vel similibus et generatur in qualem litteram que cum simili sonans dyapason continet et in utroque latere dyatesseron et dyapente.