Les sources manuscrites de la théorie de la musique
(S. IX-XVI)

__________________________________

In monochordi mensura

ZÜRICH, Zentralbibliothek (Ch-Zz), Car. C. 30, f. 276v.

Edition : Christian Meyer, Mensura monochordi. La division du monocorde (IX^e-XV^e siècles) (Paris: Société française de Musicologie, Éditions Klincksieck, 1996; Publications de la Société française de Musicologie, II,xv), p. 134-135.

In monochordi mensura in primis videtur intuendum quod a dextera in sinistram meciendo est descendendum, et quanto quaeque intervalla sonorum sunt minora, tanto ad investigandum difficiliora. Semitonium enim sesquisextadecima proportione debet inveniri, tonus sesquioctava, dyathesseron sesquitercia, dyapente sesqualtera, diapason dupla.
Sesquisextadecima proportio est ubi maior numerus vel sonus minorem habet in se, et insuper eius sextamdecimam partem.
Sesquioctava proportio est ubi maior sonus minorem habet in se et insuper eius octavam.
Sesquitercia proportio est ubi maior sonus minorem habet in se et insuper eius tertiam.
Sesqualtera proportio est ubi maior sonus minorem habet in se et insuper eius alteram partem.
Dupla proportio est ubi maior sonus minorem dupliciter vincit.
Ergo totum per dyapason, dyapente vel dyatessaron disponatur, quae dum dupla vel sesqualtera vel sesquitercia proportione inveniuntur, elaborandorum semitoniorum tonorumve difficultas devitatur. Horum autem quaeque dum debent institui, necesse est aliquam certitudinis metam constitui, iuxta quam aut superius abscidatur aut inferius adiciatur, prout res expedit ut vel sonus elevatus accuatur vel gravatus obtundatur.

Igitur si totum eque bipartitur, chorda cum .G. in medio invenitur.
Ergo a summo usque medium in quatuor divide,
et .c. in quarto passu habebis per sesquiterciam proportione dyatesseron terminatum cum maiori .G.
et in tercio passu habebis per sesqualteram proportionem dyapente circumscriptum minori .g.
Ecce dyapason superius intra .g. maius et minus.
Quod si duplicaveris, dyapason inferius ab .G. in .Γ. terminandum probabis, et in eius medietate dyapente et dyatessaron maiori .C. discriminare poteris.

Item si a summo usque medium in tria partiris,
in tercio passu superius habebis dyapente cum .d. minori,
in quarto inferius dyatesseron cum .D. maiori.
Ecce dyapason a minori .d. in maius .D.

Item a summo usque in minus .d. per tria divide
et in tercio passu superius habebis dyapente cum duplici .a^a.
et in quarto inferius dyatesseron cum mediocri .a.
Ecce dyapason ab .a^a. duplici in mediocre .a.
Quod inferius dupla proportione geminaveris dyapason cum maximo .A. finiendum comprobabis.
Ecce dyapason ab .a. mediocri usque in .A. maximum.

Item a summo usque in mediocre .a. in tria divide,
et in tercio passu superius habebis dyapente cum minori .e.
in quarto passu inferius dyatessaron cum maiori .E.
Ecce dyapason a minori .e. in maius .E.

Item a summo usque ad maius .E. in tria divide,
et in tercio passu superius habes dyapente cum quadrato .[bq]. in quarto inferius dyatesseron cum maiori .B. Ecce dyapason intra minus . [bq]. et maius .B.

Item si a summo usque ad minus .c. in quatuor dividitur
in quarto passu superius dyatesseron cum minori .f. procedit,
si in duo,
in tercio passu inferius dyapente cum maiori .F. emergit.
Ecce dyapason ab .f. minori in maius .F.

Sinemenon inventurus a summo usque ad minus .f. in duo divide
et in tercio passu inferius habebis sinemenon cum molli .b.

Item a summo usque ad maius .F. in duo divide, et in tercio passu inferius habebis synemenon cum rotundo .b.
Nota et hic dyapason inter synemenon superius et inferius.