Les sources manuscrites de la théorie de la musique
(S. IX-XVI)

__________________________________

 

Iste

 

VENEZIA, Biblioteca Marciana (I-Vnm), lat. Cl. VIII, 82, f. 137r-139r.

 

Edition : Christian Meyer, Mensura monochordi. La division du monocorde (IXe-XVe siècles) (Paris: Société française de Musicologie, Éditions Klincksieck, 1996; Publications de la Société française de Musicologie, II,xv), p. 237-239.        

 

Iste est modus et ordo faciendi monocordum antiquum et in primis fit una linea longa omni modo et in extremitate fit punctus et ab uno puncto ad alterum, id est tota corda sonans vocatur A. Et ideo supra punctum sinistrum signatum A et in parte dextera supra punctum sit una crux + aut aliquod signum sicut tibi placet ut hic patet:

 

A___________________________________________________+

 

Vox .A. dividitur per tres passus ad habendum .E. et ab ultimo puncto primi passus usque ad punctum crucis vocatur.E. Et ideo super illum depingitur .E.
Et ab .E. usque ad crucem debet dividi per tres passus et postea uno passus retroverso sunt quatuor qui vocatur primus passus et a primo puncto illiud usque ad + vocatur [bq] et ideo super illum depingitur [bq].
Deinde ab .A. usque ad crucem dividitur divisione quatuor passuum et a secundo puncto primi passus usque ad crucem vocatur .D. et ideo super illud depingitur .D.
Et per eandem divisionem dividitur .D. et ab ultimo puncto primi passus <usque ad crucem> vocatur .G. et ideo illum depingitur .G.
Et .G. dividitur divisione duorum passuum et uno passu retroverso sunt tres et ille est primus passus et primus punctus illius vocatur .C.
Et .C. dividitur divisione quatuor passuum et a secundo puncto primi passus usque ad + vocatur .F. et ideo super illum depingitur .F.
Et sic habes septem uoces differentes.

 

Et ad habendam aliam octavam, illa .A. dividitur divisione duorum passuum et a secundo puncto primi passus usque ad + vocatur .A. grave si primus est sub grave.
Si est grave vocatur ista .A. acuta et si est acutum vocatur superacuta.
Et si vis habere b alterius positionis accipe medietatem spatii inter .A. et .b. immediate subtus et sic intelligitur de aliis spatiis ad habendas tantas voces quantas tibi placuerit.

 

Ad habendam .A. secundi ordinis in .b. rotundo, .F. dividitur divisione duorum passuum et uno retroverso sunt tres et ille est primus et super primum punctum illius depingitur .b. Et .A. secundi dividitur divisione quatuor passuum ad habendum .D. secundi supra secundum punctum primi passus depingitur .b. rotundum, id est .D. secundi.

 

[bq] primi <ordinis> dividitur divisionem trium passuum ad habendum .F. tertii et supra secundum punctum primi passus depingitur [bq] quadrum iacens, id est .F. tertii ordinis.

 

Et si aliquis vellet habere omnes uoces secundi ordinis debet incipere ab .A. eiusdem ordinis per omnes divisiones per quas invente fuerunt voces primi ordinis.

 

Et notare debes quod .b. secundi et .C. primi cadunt supra unum et eundem punctum et sic .E. secundi et F primi. Sed .D. inuentum fuit per supradictam regulam.

 

Et si aliquis vellet habere omnes uoces tertii ordinis, eadem .F. dividitur divisione trium passuum et uno retroverso sunt quatuor.
Qui quartus est primus illorum quatuor et super primum punctum illius depingitur .C. tertii.
Et eadem .C. dividitur per tres passus et in secundo puncto primi passus depingitur .G. eiusdem ordinis.
Postea .G. in tres passus dividitur et uno retroverso erunt quatuor qui quartus erit primus et super primum punctum depingitur .D. eiusdem ordinis.
Deinde .D. dividitur divisione trium passuum et uno retroverso erunt quatuor qui quartus erit primus et super primum punctum eiusdem depingitur .A. tertii et ab ipsa .A. omnes voces tertii ordinis inveniuntur que desinunt per divisionem primi ordinis.

 

Et est notandum quod tertius ordo distat a secundo per unam comam et # tertii et E tertii non pinguntur in libris.

 

Instrumentis non cogit necessitas ista ponere. Sed hic miscuntur ut intellectus habeat cognitionem de septem uocibus differentibus in quocumque ordine quia aliter viderentur esse plusquam septem voces differentes per formas earum id est primi species que differentia necesse non est. Sed solummodo sicut Petrus differt a se ipso aliquando stans et aliquando sedens et quilibet ordinis per se faciunt eandem modulationem, sed simul comparati aliam modulationem interponunt per accidens sicut est quando Petrus est procul apparet magnus quando vero est absens videtur paruulus.

 

Si aliquis vellet voces quarti ordinis debet dividere spatium inter A primi et A secundi equaliter et super eundem punctum medii depingitur A quarti et per eandem A omnes voces quarti inveniuntur per divisionem primi ordinis.

 

Et si aliquis vellet invenire voces quinti ordinis, debet dividere spacium inter A tertii et [bq] primi equaliter et super punctum medii depingitur .A quinti et per eandem .A. inveniuntur omnes alias voces quinti per divisionem primi. Et nota quod .C. quarti et .b. quinti et sic .F. quarti et .E. quinti non sunt in libris picti [non inueniuntur]. Hic inveniuntur per rationem supradictam.

 

Sciendum est quod quamvis ordines, scilicet primus, secundus, tertius, quartus et quintus non inveniantur in monocordis successive picti, tamen non est error quia ordines missi sunt secundum inventionem illorum et non positionem.

 

Item si aliquis vellet habere voces sexti ordinis debet dividere spatium inter .A. secundi et .A. tertii equaliter ad habendas chismas et super eundem punctum medii depingitur .A. sexti et per eandem .A. inveniuntur omnes voces sexti per divisionem primi et de hac divisione ultima quilibet debet esse contentus et ultro nolle procedere.

 

Cum sit quod aliqui dicunt chisme diachisma quasi due chisme et per hunc modum evenient alii duo ordines qui quilibet per se per supradictum modum possent inveniri de quibus non est necessitas neque voci humane neque instrumentis sed magis hoc pertinet perfectioni intellectus quam operationibus exterioribus que perfectio est perfectior quam operatio exterior. Nisi inquantum deservimus per servitium quo mediante sua gratia vitam etternam aqquirere possimus. AMMEN.