Les sources manuscrites de la théorie de la musique
(S. IX-XVI)

__________________________________

Monocordum compositurus

PARIS, Bibliothèque nationale de France (F-Pn), Lat. 3713 (Pa14), f. 41r-v.
PARIS, Bibliothèque nationale de France (F-Pn), Lat. 10509 (Pa11), f. 63v-64r.
PARIS, Bibliothèque nationale de France (F-Pn), N.a. lat. 443 (Pa13), f. 34va-b.
MALIBU (CA), The J. Paul Getty Museum (US-MAL), Ms. Ludwig XII 5 (Phillipps 12145) (Mal), f. 36r-v.

Edition : Christian Meyer, Mensura monochordi. La division du monocorde (IXe-XVe siècles) (Paris: Société française de Musicologie, Éditions Klincksieck, 1996; Publications de la Société française de Musicologie, II,xv), p.67-69.            

Pa11 (Mal, Pa14)

Pa13


Monocordum compositurus, accipe quadram formam quantum volueris longam de quatuor ligneis tabulis dolatis, subtilibusque atque decenter sibi coniunctis factam.
Deinde inspice aptiorem planiciem illius quadreformae, et in ea duas lineas parvo intervallo a se disiunctas in longum trahe. Inter quas monocordi cordas, secundum Boetium tali modo mensurabis.

Compositio monocordi secundum Boetium.
Quando monocordum componere volueris, accipe quadram formam, et quantum volueris longam de quatuor ligneis tabulis subtilibus et bene planatis decenterque illis coniunctis factam.
Deinde inspice altiorem planiciem illius quadriformae, et in ea duas lineas parvo intervallo a se disiunctas in longum trahe, inter quas monocordi cordas secundum Boetium in dyatonico genere tali modo mensurabis.

Primitus fac duos circulos circino in duobus capitibus ipsius planitiei in qua duas traxisti lineas. Deinde per medium divide ipsos circulos, in transverso et ibi erunt loca duarum magadarum, quibus quanta fuerit latitudo in sessione, tanta erit altitudo.

Illa linea per quam divisisti primum circulum qui est ad sinistram tuam, ipsa est prima corda, et notatur per .A.
Divide totum .A. per medium, et habebis cordam mediam, quae notatur per .H.

Partire .A. per medium usque ad .H. et habebis quartam quae notatur per .D.

Accipe terciam partem de toto .A., et facies quintam cordam, quae notatur per .E.

Accipe quartam partem de toto .D., et habebis septimam cordam, quae notatur per .G.

Accipe terciam partem de toto .E. et adiunge eidem retro, et habebis secundam cordam, quae notatur per .B.
Accipe medietatem de toto .G. et adiunge eidem retro, et habebis terciam cordam quae notatur per .C.
Accipe quartam partem de toto .C., et habebis sextam cordam, quae notatur per .F.


Ecce habes VIII cordas

Primitus fac duos circulos cum circino in duobus capitibus ipsius planiciei, in qua II traxisti lineas. Deinde per medium divide ipsos circulos in transverso, et ibi erunt loca duarum magadarum, quibus quanta fuerit latitudo in sessione, tanta erit altitudo.
Illa linea per quam divisisti primum circulum, qui est ad sinistram tuam, ipsa est prima corda, et notatur per .A., quae uocatur proslambanomenos.
Divide igitur totum .A. per medium, et habebis mediam cordam quae vocatur mese, quam titulabis per .H.
Divide per medium .A. usque ad .H. et habebis quartam cordam, quae titulatur per .D., et vocatur lycanoshypaton.
Accipe quartam partem de toto .D. et habebis VII cordam quae notatur per .G., et vocatur lycanosmeson.
Accipe medietatem de toto .G., et adiunge eidem retro, et habebis tertiam cordam parhypatehypaton, et titulatur per .C.
Accipe quartam partem de toto .C. et habebis VI<am> cordam, quae uocatur parhypatemeson, et designatur per .F.
Accipe tertiam partem de toto .A. et habebis V<am> cordam, quae notatur per .E., et vocatur hypatemeson.
Accipe tertiam partem de toto .E. et adiunge eidem retro, et habebis secundam cordam, quae notatur per .B. et vocatur hypatehypaton.
Ecce habes VIII continuas cordas.

Modo trahe unam parvam lineam, inter duas priores lineas, ab illa corda quae notatur per .H., usque ad quartam cordam, et erunt illae quatuor cordae duplices.
Harum primam, sic facies. Accipe quartam partem de toto .F. et habebis eam quae notabitur per ./.

Modo trahe unam paruam lineam inter II priores lineas ab illa corda quae notatur per .H. usque ad IIII<am> cordam, et erunt ille IIII corde duplices.

Harum primam, sic facies. Accipe IIII<am> partem de toto .F. et habebis eam quae notatur per .V.

Reliquas deinceps facillime facies.
Divide totum .B. per medium, et habebis nonam per .I.
Partire .C. per medium, et habebis decimam per .K., et haec erit duplex.
Divide per medium .D., et habebis XImam per .L. et haec ultima duplex.
Similiter de reliquis.

Reliquas deinceps facillime facies.
Divide ergo per medium totum .B., et .C., et .D., et .E., et, .F., et, .G., et, .H., et facies reliquas cordas, quae vocantur ita, Paramese, Trite diezeumenon, Paranete diezeumenon, Nete diezeumenon, Trite hiperboleon, Paranete hyperboleon, Nete hyperboleon.