Les sources manuscrites de la théorie de la musique
(S. IX-XVI)

__________________________________

Monochordum regulare

AUGSBURG, Staats - und Stadtbibliothek, 2° Cod. 207, f. 254v-255v.

Edition : Christian Meyer, Mensura monochordi. La division du monocorde (IX^e-XV^e siècles) (Paris: Société française de Musicologie, Éditions Klincksieck, 1996; Publications de la Société française de Musicologie, II,xv), p.179-180.

Compositio monochordi

Monochordum regulare quinque circini fractionibus mira breviter. Hoc pacto constitues. Accipias tabulam tenuem, levigatam, qualis in fidibus et psalteriis est ea super quam cordae tenduntur appellaturque ab opificibus illorum instrumentorum tectum, que habeat in longitudine pedes tres, in latitudine vero pedem dimidium, per cuius medium secundum longitudinem ducas lineam rectam. Deinde in eiusdem lineae extremitatibus signes puncta duo, unum ad sinistram alterum vero ad dexteram, hoc tamen peracto ut utrumque eorum a fine lineae quem respicit distet duorum digitorum spacio. Eruntque puncta illa, loca in quibus postea magade, hoc est semisperia super quibus corda tendetur, ponentur. Postea intra punctum quod est versus sinistram supra lineam longitudinis .Γ., id est gamma hoc est .g. grecum, locabis. Intra punctum autem quod ad dexteram est, .H. litteram supra eandem lineam pones.

Quo facto totam longitudinis lineam a puncto .Γ. usque ad punctum .H. in novem equales divide partes, signando puncta in illorum terminis, in quibus litterae ponendae sunt, quod etiam in sequentibus divisionibus observari debet.
In fine itaque none partis versus sinistram .Γ. antea locatum est.
In fine autem octavae nonae partis versus sinistram .A.
In fine sexte .D.,
in fine quartae .a.,
in fine terciae .d.,
in fine secundae .aa. simili ratione inscribes.
Reliquae autem partes a predictis omnes remanent vacuae.

De hinc iterum lineam a puncto .A. vsque ad punctum .H. in novem equales partes seca.
In fine autem nonae none partis versus sinistram .A. iam signatum est.
In fine autem octave none partis versus sinistram .[bq].
In fine sexte .E.
In fine quarte quadratum .[bq].
In fine tercie .e. simili modo locari debent.
Reliquae vero partes omnes a predictis sunt vacuae.

Post haec iterum ad .Γ. revertaris, dividasque totam lineam a puncto .Γ. usque ad punctum .H. in quatuor partes equales.
Finem itaque quartae quarte partis versus sinistram .Γ. iam obtinet,
sed in fine tertiae quartae partis versus sinistram .C.,
in fine secundae .G.
In fine primae .g. absque dubio figes.

Deinde lineam a puncto .C. ysque ad punctum .H. iterum in quatuor equales partire partes.
Quarum quarta in fine suo versum sinistrum .C. ante scriptum habet.
In fine autem terciae quartae partis versus sinistram .F.,
in fine secunde .c. eodem iure locabis.
Prima autem vacua remanet.

Postremo vero lineam a puncto .F. usque ad punctum .H. in quatuor equales porciones seca,
atque in fine quartae quartae partis versus sinistram .F. signatum habes.
De hinc vero in fine tercie quartae partis versus sinistram .b. rotundum.
In fine autem secunde .f. simili ratione formabis
sed prima est vacua.

Cromatis ergo omnibus punctis monachordo necessariis, adnotatisque singulis eorum litteris ut clarius videatur quo loco chorda quae illis supertendetur tangenda sit, ducendae sunt per singula puncta linee transversae que sint ad lineam longitudinis perpendiculares. Mox quoque monochordo formam aptabis talem.
Accipe nonam nonam partem ex prima divisione, quae est inter .Γ. et A faciesque ex illa latitudine monochordi cui et profunditas equalis erit nec refert quod tabulae quae in lateribus ponentur et basi crassiores sint superiori quae appellatur tectum. Perfecto itaque instrumento, magade postremum locande sunt, quas hoc modo facies.
Divide spacium, quod est inter .Γ. et A in quatuor particulas equales, accipiasque unam ex illis que erit altitudo magadarum. Statues autem unam super lineam transversam que transit per punctum .Γ. alterum vero super lineam transversam, que per punctum .H. transit. Habebunt quoque he duae magadae formam spericam quare et hemispheria dicuntur. Demum corda, non ex metallis sed nervis animalium super magadas tendenda est, que manu sinistra tangi, dextera vero pulsari debet.

Nec quisque nos culpare quia non descripsimus eas litteras seu chordas que sunt ultra .aa., id est neten hyperboleon, quas tamen omnes musici recentiores, sicut et nonnulli ex veteribus, licet pauci, in monochordi descriptione adhibent. Secuti summus in hoc divum Boetium, beatum Gregorium, Bernonem, Wilhelmum Hirsaugiensem, Aribonem qui et Aribunculus dicitur, reliquosque musicos vetustissimos.

Videntur preterea illius omnem diatonici generis cantum, quem nos gregorianum vocamus, abunde complecti, posset etiam longitudo monochordi quam diximus trium esse pedum, aut maior aut minor accipi, sicut etiam latitudo eiusdem atque profunditas, similiter et altitudo magadarum cum non sit aliqua ratio proporcionis in illis. Verum monochordum tantae longitudinis quantam diximus, nec sonos nimis acutos nec item graves edet. Illud postremo notandum est, quod in omnibus divisionibus, mensurando partes, incipiendum est a sinistra, et versus dexteram progrediendum, numerando autem partes econtra a dextra incipiendum atque versus sinistram progrediendum est.