Les sources manuscrites de la théorie de la musique
(S. IX-XVI)

__________________________________

Si vis metiri monocordum

BARCELONA, Archivio de la Corona de Aragon (E-Bac), Cod. Ripoll 42, f. 70r-v (Bar)
PARIS, Bibliothèque nationale de France (F-Pn), Lat. 7211, f. 146v-147r (Pa)

Edition : Christian Meyer, Mensura monochordi. La division du monocorde (IXe-XVe siècles) (Paris: Société française de Musicologie, Éditions Klincksieck, 1996; Publications de la Société française de Musicologie, II,xv), p. 8-10.

Pa

Bar

 

Qualiter metiatur monocordum (ms. monocordus)

Si vis metiri monocordum ita metieris.
Primum partieris illum per tria puncta incipiens a primo magada in quattuor partes.
In primo puncto pones .P.,
in secundo pones .H., quae est mese,
in tertio pones .D.

Si vis metiri monocordum ita metieris.
Primum parcieris illum in quatuor partes, postea in III.

Hoc facto sumes quartam partem primae divisionis et parcieris eam in VIII usque ad .P. et eadem mensura progrediere ultra ab initio <efficies tonum ibique metam pones O,
et similiter> parciens in VIII usque ad .O. et eadem mensura progredere ultra, et ecce habes II thonos,
semitonio occurrente a tercia parte et metam pone .M. quae est diatesseron.
Rursum ipsam metam deserens ab initio regulae incipiens metiri in VIII usque ad terciam partem prius actam in qua semithonium finitur, et eadem mensura ultra progrediere et tonum habebis .L.
Iterum metieris ab initio usque ad eandem metam in VIII et eadem VIIII mensura progredieris ultra et obviabit tibi tonus .K.
Item eodemmodo divide per VIII ab initio usque ad .K. et in VIIII pone .I.
Tunc semithonium ita facies. Ab initio regulae usque ad .M. ubi finitur semitonium diatesseron symphoniae, terciam partem tocius regulae metieris in III et eadem mensura progredieris ultra, et ibi semitonium constitues, quod semithonium ita recte esse probabis.
Ab initio regulae metieris terciam partem maiorem in III, et eadem mensura in quartum progredieris locum et pones .I. semitonioque finem dabis,
ultro se dante thono in .H. mese terminato et habebis diapente symphoniam et unam diapason melodiam.

Hoc facto summes quartam partem prime divisionis, et parcieris eum in VIII et cum eadem mensura progredieris ultra, et occurret tibi tonus ibique pones metam.
Et iterum ab initio parcieris in VIII usque ad metam illam, et eandem mensuram progredieris ultra et ecce duos tonos semitonio ocurrente a tercia parte et meta eadem et hoc usque diatesseron.
Rursus ipsam metam desereris ab initio regule incipies metiri in VIII usque ad terciam partem prius actam in qua semithonium finitur, et eadem mensura ultra progredieris et tonum habebis.
Iterum metieris ab initio usque ad eandem metam in VIII et eandem VIIII mensuram progredieris ultra et obviabit tibi tonus.


Tunc semitonium ita facies. Ab initio regule usque ad hunc locum ubi finitur tonus diatesseron simphonie terciam partem tocius regule metieris in tria et eandem mensuram progredieris ultra, et ibi semitonium constitues, quod semitonium ita recte esse productum probabis.
Ab initio regule mecieris terciam partem maiorem, in III et eadem mensura in quartum progredieris locum, semitonio finem dabit, ultro se dante tono in mese terminato, et habebis diapente simphoniam et unam diapason melodiam.

Item divides a principio usque ad mese in VIII et eadem ultra progrediente mensura efficies thonum ibique metam pones .G.
Et ab initio similiter partieris, usque ad metam illam in VIII et eadem ultra progredieris mensura et ecce habes II tonos.
Facto semitonio a tercia parte ibique pones .E. huc usque diatesseron.
Tunc usque ad terciam partem in qua semithonium finitur, ab initio mensurabis in VIII et eadem mensura ultra progrediente thonum efficies ibique pones .D.
Et rursum ab initio usque ad hunc locum, id est usque ad .D. in VIII divides et eadem mensura ultra progrediente tonum habebis C.
Atque semithonium ita facies: ab initio regulam divides, quae prius facta est usque ad terciam partem, quae prius facta est et quae dicitur hypatemeson in tria. Eadem mensura ascendente, in quartum locum semitonium facies, et habebis ultimum thonum diapente symphoniae, et alteram diapason, et proslambenamenos.

Iterum divides a principio usque ad mese in VIII et eadem progrediente ultra mensura eficies tonum ibique metam pones.
Et ab initio similiter partieris usque ad metam illam in VIII et eandem ultra progredieris et ecce a mese II tonos.
Facto semitonio a tercia parte hucusque diatesseron.

Tunc usque ad terciam partem in qua semitonium finitur, ab initio mensurabis in VIII et eadem mensura ultra progrediente tonum efficies.
Et rursum ab initio usque ad hunc locum in VIII divides et eadem mensura ultra progrediente tonum habebis.
Atque tunc semitonium ita facies: ab inicio regulam divides usque ad terciam partem, quae prius facta est et quae dicitur ypatemeson, in tria. Et eadem mensura ascendente, in IIII<tum> locum semitonium facies, et habebis ultimum tonum diapente simphoniae, et alteram diapason.

 

< ab alia manu> Sed quia tocius regule diatonice <ordo> discurrit per quinque tetracordorum genera deliberatione Boecij, quintum quod superest qua mensura proveniat, aperiamus racione sequenti.
A quarto tono, sive a quinta post primam corda versum superius spacium divides in octo, <h>arumque octava finem dante tono, superpones directim ad sextam, ibique pones metam. Rursus ad inicio usque ad metam illam parcieris in octo eritque sesquioctava toni terminacio, obviante a mese semitonio, et si ita mensus diligenter fueris tocius artis musice racio non te latebit.

 

< ab alia manu> A secundo tono secundi tetracordi versum spacium parcieris in octo et superposita octava invenies semitonium ad mese coniunctum. Et cum isto tono et altero antecedente, interiecto super secundo tetracordo spacio parvissimo reperies quintum tetracordum cum semitonio ad mesen coniuncto.